• İstanbul12 °C
  • Erzincan4 °C
Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Hasat Zamanı ve Hasat
22 Şubat 2011 Salı 00:00

Hasat Zamanı ve Hasat

HASAT ZAMANI VE HASAT Tohum ekildikten sonra toprakta buğdayın patlayıp yeşermesine PIZIHLAMAK denir. Yöreden yöreye farklı şekillerde de söylenir. Patlayıp, yeşeren tohum toprağın üzerine

HASAT ZAMANI VE HASAT

 

Tohum ekildikten sonra toprakta buğdayın patlayıp yeşermesine PIZIHLAMAK denir. Yöreden yöreye farklı şekillerde de söylenir. Patlayıp, yeşeren tohum toprağın üzerine 10 cm çıkarak otsu hale gelip yeşillenip çime benzeme haline CEGERT denir. Ekinin boy verip 40 cm kadar büyümüş başaksız şekline; GÖK EKİN veya KILIF denir. Ekinin başak veren yaklaşık 80 cm boyundaki yeşil haline; KALEM veyahut KILIÇ ÇEKMEK denir.

Ekinin biçilecek hale gelmesi Haziran - Temmuz aylarını bulur. Ekinin biçilme zamanının geldiği, buğdayın sertleşmesinden anlaşılır. Ekin; yani sap ve başakların, tam kurumadan biçilme aşamasına gelmesine GEVREME veyahut ALATAV denir.

Ekinin biçilme zamanına EKİN ORAGI denir. Zamanında biçilmeyen ekin kurur ve biçilirken başaklar akar yani buğdaylar başaktan dökülür ve tarlada toprağa ota samana karışır ürün kaybı olur. Bunun için tecrübe bilgi deneyim ve insan gücüne çok ihtiyaç olur. Biçilecek tarlası olan için zamanlama iş bölümü, ekin orağında İMECE, IRGATLIK vazgeçilmez unsurlardır.

IRGATLIK iki şekilde yapılır, bir ücret karşılığı iki emek ve iş karşılığı. Ekin orağında ekinler kurumadan biçilmesi gerektiğinden insan gücüne sınırsız ihtiyaç olduğundan komşular güçlerini birleştirir ve sırayla birbirlerine yardım ederler. Tarlası ekini çok ve insanı az olan veya zengin olan buğdaydan samandan satarak para kazanacak olan çiftçiler; yevmiye hesabı gündelikçi IRGAT tutarlar. Ekini az olup yalnız kendi hanesinin unluk bulgurluk buğdayını ve ALAFLIK (malın davarın kışın yiyeceği yemlik saman) ihtiyacını karşılayacak, ekin sahipleri ise işi parasız masrafsız bitirmek için iş ve emek karşılığı adam adama IRGATLIK seçeneğini tercih etmek zorundadır. Örnek olarak bir hanenin erkekleri gurbettedir, hasta veya yaşlıdır ya da ölmüştür. Ekin orağında o hanenin kızları kadınları köyde erkeği olan komşunun ekininin biçilmesine yardım eder. Karşılığında da komşu erkekler hasta veya yaşlı erkeksiz evin ekininin demetlerinin KEMİNİ bağlar, sapını yükler. Harman zamanı makinesini taşır, tığını çeker. Bu işler çoğunlukla gün sayısı emek karşılığı imece usulü yapılır.

 

EKİN BİÇİLME ARAÇLARI BAKIM, ONARIM VE BİLEME GEREÇLERİ

 

ORAK:

 

Orağın bilinen üç cinsi vardır. a) Kıvrık orak b) yarım ay orak c) kesik tırpan oragı.

Ekin biçilmesinde yarım ay biçimi ve kesik tırpan oraklar kullanılır. Kıvrık ve yarım ay oraklar demir, çelik karışımından fabrika yapımı olarak hazır alınır veya demir atölyelerinde dövme olarak yaptırılır. Tırpan kesme oraklar; tırpan ağzı ikiye kesilerek ve eskimiş kırılmış, yarım ay orakların sapları demirci atölyelerinde demirci ustalar tarafından kesik tırpan ağızlarına uydurularak monte edilmek suretiyle yapılır. Uç ağızlı dip ağızlı olarak tabir edilen orak çeşididir. Her türlü tarla ve arazide ekin, ot, çayır, yonca, boy, görünge biçmekte bu oraklar kullanılır.

 

TIRPAN:

 

Çelik ağız ve ağaç saptan ibaret bir biçme aletidir. Ağaç sap dayanıklı sert ağaçtan seçilir özel olarak yapılır. Elçek ve ok olmak üzere iki parçadan oluşur. Engebesiz taşsız çakılsız büyük has sulu tarla biçmekte genellikle erkekler tarafından kullanılır. Keskin Geniş ağızlı olması nedeniyle savurma tekniğiyle kullanılır. Orağa oranla daha geniş alanı kestiği için daha çabuk iş bitirir.

  

TIRPAN VE ORAKLARIN BAKIM, ONARIM VE BİLENMESİ 

  

Tarlaya veya ota orağa gitmeden orakların bakımı onarımı ve bileme işlemi yapılır. Bu işlemler her zaman kasabaya şehre demirciye giderek yapılmaz. Örneğin orağın elçeği yani sapın ele gelen ağaç kısmı;  yarılmış sap işe yaramaz hale gelmiş olabilir. Kesme tırpan orakların puntoları kopmuş olabilir oraklar körlenmiş olur. Bu gibi ufak aksaklıklar için hemen Kemah’a veya Erzincan’a gidilmez. Evin erkeği birazcık yetenekli ise bu işleri yapar veya köyde ki işten anlayan komşuya yaptırır. Bunlar erkek işidir. Sapı kırıksa hemen bir söğüt veya kavak merteğinden elçek kesilir. Orağın sapının ucu düzeltilip ocakta kızdırılır. Ve elçek delinerek monte edilir

Perçin başları kopmuşsa kerpetenle 4 lük inşaat çivisinin başı kesilir, örsün üzerine konan orak ağzı ile sapın deliği denk getirilir, çivi başı  sokulur çekiçlenerek yeni perçin yapılır.

 

BİLEME GEREÇLERİ

 

Kösüre, Çark, Yege (eğe)

 

KÖSÜRE

Merdiven, taş ve kol olmak üzere üç parçadan oluşur. Kolun demir ve ağaçtan yapılan iki çeşidi vardır. Kösüre Merdiveni sert ve dayanıklı ağaçlardan seçilmiş düzgün 10x5 cm ebadında yaklaşık 130cmlik iki yan kalas ve aynı ebatlarda alt ve üst tahtadan oluşur. 3 basamaklı duvara dayanan merdiven biçiminde yapılır. Orta basamağın yerine taşın bağlı olduğu çevirme kolunun girmesi için yuva açılır. Ve seyyar şekilde kullanılır. Taş kısmı 40 cm kuturunda yuvarlak bileme özelliğine haiz özel bir taş cinsinden ortası delinerek yapılır. Kol; çevrilme özelliği hesaplanmış eğimli olarak demirden ya da ağaçtan bükümlü şekilde yapılır. Taşın ortasına geçirildikten sonra taşın iki yanından miller geçirilerek taşın yalpalanması giderilir ve çalışmaya hazır olan kösüre de oraklar ve diğer kesici el aletleri bilenir. Kösüreyi iki kişi çalıştırabilir birisi taşı çevirir ve taşa su döker öbürüde bileme işlemini gerçekleştirir.

 

ÇARK

15 -20 cm kuturunda taş gövde mengene ve koldan olmak üzere dört parçadan oluşan, küçük, pratik, seyyar bir alettir. Kösüreye oranla çok daha gelişmiş ve bileme kabiliyeti yüksek bir gereçtir. Demonte olarak hırdavatçılarda satılır. Herkes tarafından kolayca kurulup bir sehpa veya tezgâh üzerine monte edilerek iki veya tek kişi tarafından da kullanılabilir bir bileme ve düzeltme gerecidir. 

 

YEGE (EĞE)

 

Sert çelikten muhtelif ebat boy ve simetrik şekillerde yüzeylerinde, ince orta ve büyük çizgiler bulunan ince dişler ve noktalar yardımıyla bileme kabiliyeti kazandırılmış pratik bir bileme gerecidir. İlmini bilen herkes tarafından her türlü aracın bilenmesinde kullanılabilir.

 

EKİNLERİN BİÇİLMESİ DEMET BAGLANMASI VE YIGIN YAPILMASI

 

Kır tarlalar ve köy aşırı mezralardaki tarlalar; köye uzak olduğu için oraklar eyeler, çark, bilev taşı vesaire gibi araç gereçler yedekleriyle alınır, yiyecek içecek yatacak kap kacak çakı kaşık vesaire ihtiyaçlarının tedarikleri yapılır. Kıldan yapılmış el dokuması çuvallara heybelere doldurulur. Kırda su sıkıntısı olacağından su taşıyıp soğuk muhafaza etmek için mutlaka tahtadan yapılma KÜZELER gereklidir. Çünkü tarla biçilip yığın vurulmadan kırdan köye geliş olmayacaktır. Tarlanın büyüklüğüne ve insan sayısının çokluğuna göre tarlada yatıp ekin biçme işi 15 gün 1 ay gibi zaman alabilir. Eşek, katır, beygir cinsi hayvanlara SEMER veya PALAN vurulduktan sonra çuvallar ağaç çiviler kullanılarak yüklenir üzerine de heybe atılır ve kış boyunca içinde su olmadığı için kuruyan tahtalarının arası açılmış olan küzeler iki gün öncesinden su dolu yalaklardan (kurun) çıkarılıp içlerine çeşmeden temiz su doldurularak tıkaçları çakılıp bir iple birbirine bağlanarak yükün üzerine asılır. Serinde tarlada olmak için geceden yola çıkılıp tarlaya göç başlar. Tarlaya varıldığında eşyaların yerleştirileceği ve yatılacak yer ayarlanır. Biraz dinlendikten sonra ay ışığından faydalanılarak tarlanın içinde dolaşılıp KEMLİK (demet bağlamak için seçilen uzunca ekin sapı)  seçilir. Köklerinden yolunarak uygun gölgelik serin bir yer seçilerek güneşte kuruyup buğdayları dökülmesin ve kolayca bağlanabilsin diye yumuşak olmasına dikkat edilir.

Kem yolma işi bitince vakit varsa önce kemler bağlanıp ıslatılarak muhafaza altına alınır sonra biraz uyunur sabah yakın kalkılır. Abdestler alınır namazlar kılınır besmeleyle oraklar ele alınır ve hununun altına girişilir( hun her ırgatın biçebilmeyi gözünün kestiği alana denir) Serinde mümkün olduğunca hızlı ve çok hun biçmeye gayret edilirdi. Sıcak basmadan ilk günün zindeliğiyle diğer günlere oranla daha çok hun biçilirdi. Deste deste biçtiklerini birleştirerek demet olarak bırakırlar. Erkekler hazırladıkları kemlerle demetleri büyük bir özenle sıkıca bağlar, kadınların biçtiklerini toplamaya çabalarlardı. Tarlada sanki gizli keyifli bir yarış havası olurdu.

Ekin biçme işi günlerce devam ederdi. Kır tarlalar köye uzak olduğu için sap demetleri günü birlik harmana taşınamayacağı için bağlanan demetler biçilen tarlanın rüzgârı az alan bir bölgesine taşınır. Demetlerin başak tarafları içe kök tarafları dışa gelecek biçimde yuvarlak halka şeklinde 10 veya 15 demedi yerleştirilir bir üst sırayı 2 demet eksilterek altı geniş üstü daralarak yükselen bir tepe görünümü oluşturulur. En üst tepe kısmına gelen son demet başak kısmı aşağı gelecek şekilde dik sokulur üzerine de yassı bir kapak taşı konur böylece yığın yağmurdan kuşların hücumundan rüzgârın ve malın davarın dağıtma tehlikesinden korunur hale getirilirdi. Sulu tarlalarda tarlanın köye yakınlığına göre sap demetleri aynı gün hayvanlara yüklenerek önceden çalınıp loğlanıp hazırlanmış harmanın bir köşesine, harman CIBIDİLİK, CIBIRDİK yapılmamışsa harmana bitişik samanlıkların damına taşınarak belirli oralarda yığın yapılırdı.

 

SAP TAŞIMA

 

Sap taşıma gereçleri koşulmuş hayvanlar yığının bulunduğu yere getirilir. Yüklenecek hayvan huysuzlanmasın ürkmesin diye hayvanın başına kıldan dokunmuş veya kendirden yapılmış yem torbası takılır. Sonra sicimler sap ağaçlarından açılarak ayarları yapıldıktan sonra ilk demet başakları aşağı gelecek şekilde ve yere sürünmeyecek yükseklikte ayarlanarak demedin keminin arasına sap dayağının çatalı geçirilir ve dayağın sivri ucu toprağa saplanır. Demet sap ağacına dayandırılır sonra ikinci ve üçüncü demetler de yanına dizildikten sonra ön kertiğe bağlı ipin altına sıkıştırılarak ip arka kaşa sarılır ve ikinci sıraya 4 veya daha fazla demet bağlanarak ip demetlerin tam arkasında alttaki ipe haşmek geçirilerek bir parça sap kökü sokularak ip sıkıştırıldıktan sonra aynı işlemler öbür tayın yüklenmesinde tekrarlanır. Yan demetler bağlandıktan yani yük çatıldıktan sonra sıra üstelik demetlerinin yüklenmesine gelir hayvanın taşıma gücüde göz önüne getirilerek üst kısma da sığdırabildiği kadar demet yığıldıktan sonra  sağdaki ip demetlerin üzerinden atılarak soldaki tayın orta ipine soldaki ipte aynı şekilde atılarak sağdaki tayın orta ipine bağlanarak yükleme tamamlanır. Sap dayakları çıkarılır yem torbası alındıktan sonra hayvan kendi başına çatal kasılır yola sürülür. Harmana gelen hayvanlar ivedilikle yıkılır ve demetler yığın yapılıncaya kadar hayvanlar dinlendirilir. Bu işlem tarlanın ufaklığına göre 1 veya 5 ve daha fazla seferde devam eder. Sap taşıma işi genellikle evin 6 yaş üstü erkek ve kız çocukları tarafından yapılır. bu işi yapan çocuğun kendine güveni artar bir işe yaramanın sevincini ve gururunu yaşar. Bizim sapı ben taşıdım katırı ben yıktım ipleri ben topladım, demet bile yığdım gibi arkadaşlarına anlatacak macerası olmuş olur.

 

 

SAP TAŞINMA ARAÇLARI VE PARÇALARI

 

Ekinlerin biçilip yığın yapılma işi bittikten sonra ilk iş olarak tarladaki yığının DÜGEN (döven) sürülecek harmana en yakın samanlık damının üzerine taşımak olacaktır. Bu işin adı da sap taşımaktır. Sap taşımak için yük hayvanlarının özel yük aşıma ve koşum takımları vardır. SEMER, SAP AGACI, SAP DAYAGI SİCİM gibi malzemelerden oluşan takımlardır.

SEMER; hayvanların sırtına bağlanan yük ve insan taşıma gereçlerinden biridir. Cil, kendir, keçi veya koyun derisi ve ağaçtan oluşan malzemeler kullanılarak özel semerci ustaları tarafından yapılır. Genel olarak hayvanın büyüklüğüne göre hayvanın ölçüsü alınarak sipariş üzerine yapılır. Hazır olarak da satılır.SEMER, İSKELET, İÇ GÖVDE, PALDUN, GUSGUN ve GOLAN’ dan  oluşur. Ağaçtan yapılan kısmına iskelet denir. İskelet ön kaşlar, arka kaşlar ve kaburgalardan oluşur. İç gövde; hayvanın sırtına gelen içine CİL OTU (cil; her yerde yetişmez sazlık gibi özel cil göllerinde yetişen yumuşak kamışa benzer otsu bir bitki çeşididir biçilerek elde edilir) cil doldurulan heybe şekli verilmiştir. KENDİR (kenevir bitkisinden dokunarak yapılır.) torba ve deriden oluşur.

PALDUN; semerin arka kısmına monte edilen hayvanın kuyruk altından geçen semerin ileri kaymasını önleyen iple ayarlanabilen sağlam deriden yapılmış bir parçadır. GUSKUN hayvanın kalçasının üzerine gelen iki ucu paldunun iki yanına TİRİŞE (deriden yapılmış ip) ile bağlanarak paldunun aşağı inmesini sağlayan paldun kayışından daha sert deriden yapılmış bir parçadır.

KOLON; kıldan dokunan yaklaşık 12 cm eninde boyu 2 metreden kısa olmayan semerin üzerinden aşırılarak hayvanın karnının altından geçirilip semerin kaymasını düşmesini önleyen parçasıdır.

SAP AGACI; Sap ağaçları (kol ağacı da denir.) iki tanedir. Sert dayanıklı düzgün ağaçlardan seçilir.10x8.cm genişliğinde yaklaşık 1 metre uzunluğunda ortasında ve iki uçlarında simetrik, silindirik şeklerde kertikler açılarak iplerin kaymaması sağlanacak biçime getirilerek yapılır. Sap ağaçları ortasındaki kertikten iple bağlanarak semerin iki tarafına kaşlara ipler sabitlenir. Her iki ağacın ön başına sap yüklemede demetleri bağlamak için 20 metreye yakın ketenden yapılmış hazır sicim ip bağlanır.

SAP DAYAGI; Sert ve düzgün ağaçlardan seçilir. Yaklaşık 10 cm kuturunda yaklaşık 2metre boyunda yuvarlak, bir ucu kısa çatallı, bir ucu toprağa kolay saplanması için sivriltilmiş hayvana demet yüklerken demede tay dayanağı olarak iki tanesi bir arada kullanılan bir gereçtir.

Devamı :

 

 

Hazırlayan:

Mehmet Özkan

14.01.2011

İstanbul

Kaynak Kişiler :

Nadide Özkan, Nebahat Özkan, Nusret Tuncer ( Parmakkaya Köyünden )

Yayına Hazırlayan:

Ercan Babacan

Resim Arşiv:

Dr. Yılmaz Cebecioğlu, Ercan Babacan, Celal Abbas Nas, Faruk Küçüktaş

 

 

 

Bu haber toplam 15387 defa okunmuştur
Bu habere henüz yorum eklenmemiştir.
Tüm Hakları Saklıdır © 2006 Kemahlilar | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Tel : kemahlilar@gmail.com | Yazılım: CM Bilişim - Tasarım: INVIVA