• İstanbul24 °C
  • Erzincan23 °C
Karakter boyutu : 12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto
Şive ,Yöresel  Ağız  ve Bizim  Sözlük
26 Ekim 2008 Pazar 00:00

Şive ,Yöresel Ağız ve Bizim Sözlük

Şive ,Yöresel  Ağız  ve Bizim  Sözlük          Bir  çok meseleyi  izah ederken yaptığımız  gibi    öncelikle 

Şive ,Yöresel  Ağız  ve Bizim  Sözlük

 

         Bir  çok meseleyi  izah ederken yaptığımız  gibi    öncelikle  bu kelimeler  nedir,  neyi ifade  eder , günlük hayat da  doğru  kullanılıyor mu  ona  bakalım.

Şive ,  bir  Dil in  farklı  sınırlar içinde  seslendirme ve bazen de  yazılış bakımından, değişiklik  göstermesidir.  Anadilimiz  Türkçe  olduğu için  Azeri  Şivesi , Kazak  Şivesi ve Kerkük Şivesi   gibi örneklendirebiliriz.. .Azerbaycan da   “icaze  edin  düşecek var” derlerse  bilin ki  “musade  edin inecek var “demektir  ,  “papirus  cehmek ciddi  gadagandir”  yazısını  görürseniz anlayın ki  sigara  içmek kesinlikle  yasaktır”  demektir. Kazak  Diş hekimi  hastasına   “tuzlu su min azup salapga”  tembihinde  bulunduğunda,    “tuzlu suyla  ağzınızı  çalkalayın” demektedir.  Bunlar  hep  ayni Dilin  farklı  Şiveleridir.

Ağız  ise  ayni dilin  ayni ülke  sınırları içinde  yöresel- bölgesel olarak ve  etnik aidiyet bakımından, seslendiriş  bazen de  kelime olarak  farklı söyleniş  biçimidir.Tabi  burada  neye göre  farklı  sorusu  akla  gelir  merkeze  İstanbul  Türkcesi  konulmuştur dolayısıyla  farklılaşmaları da  buna göre  ayırırız ,  İmparatorluk   İstanbul yerine  Erzincan’da  gelişmiş  olsaydı  merkezi  ona göre esas  alırdık.

 Geliyorum yerine  Karadeniz’de  celeyrum, Urfa da  gelirem, Ege de geliyom, Kemahta  geliyerim  deriz , iste  bu  Ağızdır. Bu  okuduğunuz  bilgiler  maalesef  bugün için  teorik olarak kalmış pratikte belki de  galat-i mesru diyebilecegimiz sekilde degisiklik  arz etmistir.Kazak,Kirgiz,Ozbek ve Azerilerin  konustugu   Turkce  birer  Sive  olmakdan  cikip  Lehce  konumuna  yukselmistir ,onun yerine de   agiz  ,aksan ,sive  hepsi  ortak  bir anlam  yuklenmistir..Dolayisiyla  artik Karadeniz  sivesi  Dogu  sivesi  İstanbul Aksani, Kemah  Agzi gibi  tanimlamalar  hep  ayni seyi  ifade etmektedir..Bu konuda  daha teferruatli bilgi almak isterseniz  Ek de  bir  word  dosyasi  yollayacagim  oaradan  bakabilrisiniz  ayrica grub  uyelerimizden  Edebiyat Ogrertmeni  İbrahim Cebeci kardesimizin  de elbetde  kiymetli katkilari  olacaktir, bekliyoruz 

 

         Simdi   gelgelelim  bizim   sivemiz - agzimiza , Genel olarak  Kemah , Ozel olarak da  Eskibaglar  agzini  inceleyelim..Kemah in ve  Bizim web sitemizi  inceledigimde  bu konuda  bir hayli yanlislarimiz  ve  eksiklerimiz oldugunu  gordum, sebep  olarak da, bu  sozluklari  hazirlayan veya  internet sitelerine  yorum yazan arkadaslarmizin cogunun  yas  itibariyle  genc olmalari , konusmalari daha  cok  aile icinde  dede den ve  babaanne den  duymalari  kimi  zamanda  hafif  tebessumle   dinlemeleri dolayasiyla da, isin eglencesinin  ogrenmenin ve  anlamanin  onune gecmesini soyleyebiliriz.. Gunluk  yasamlarinin bir  bolumunda ihtiyac  hissetmedikleri icin kullanmamalarindan kaynaklanan  ,kelime , anlam   teleffuz ve  vurgulama  konusunda  da  eksik  aktarimlar  ortaya  cikmaktadir....Diger sebep ise  yeterli  edebiyat  ve  turk  dili  inceliklerini bilemeyip analiz  yeteneginden  yoksun olmaliridir..Bu yetenegi  bilgi ve  birikimi olan kimselerin de   gerek konuya  ilgisiz  kalmalari gerekse  tamamen sehir  hayatinda  dogup  buyumeleri  hasebiyle  sanki  yabanci  bir  sive yi  inceler  havasiyla   meseleye  bakmalaridir  …Tahmin ediyorum  bizim kusak (40-50yas ) bu konuda  en sansli kesimdir zira  koyde  dogup  buyumus,  o hayatin herturlu  enstrumanini  kullanmis daha  sonrada  dil in merkezi konumundaki  İstanbul   Turkcesinin  teferruatina , yazisi  ve  konusmasiyle  vakif  olabilme sansina kavusma bakimindan  , bu gorev  daha  cok bizlere  dusmektedir..

 Bu  kadar   uzun soz ettikden sonra  sozluk  calismamiza  baslayalim.

 

Web sitemizde 

Aluca - yaziyor  dogrusu  Alunca  olacak  anlami , yesil veya  kirmizi  erik demek- kara  olan  icin  Gara eruk tabiri kullanilir. Bizde   Erik  kelimesi  kayisi  icin kullanilir,kayisi   tanimi ise  cekirdegi aci olmayan  Kayisi  demektir..

Cagala-olmamis  kayisi icin kullanilir..istanbulda (cagla)olmamis badem icin kullanilir.

Arhala -  yazilmis   bu kelimeyi  mastarli  kullanmak lazim  yani Arhala-mak :  sirtina  yuk almak yuklenmek demektir.Eger  cocugunuzu  sirtiniza  almissaniz  buna  Cislemek denir.

Arhalatmak  vardir  bu da  belki  daha  sonra deginecegim   bir  nevi  Koy  Argosu  dur  ,argo  tanimini  yanlis  yorumlamayin  argo demek  kufurlu  konusmak degil  bir  tur kacamak   olan,herkes  tarafindan anlasilmamasini  saglamak icin basvurulan  bir  tur alt dildir..

Arkhalatmak:  birisine usandirircasina konusmak laf anlatmak karsidakine  bikkinlik vermek( benim simdi yaptigim gibi)  Tan da  “yigenn  arkhalatma!    derler…

Baha - denmis  baha  olarak kullanilmaz  Bahali  denir  yani  pahali , bedeli yuksek demektir..

Annuh   yazilmis  burdada   bir seye  dikkat cekmek isterim bizde  teleffuzda  kullandigimiz   H-G- yumusak  G.ve  K  arasi bir  ses  var  bu sesi  Latin  harfleriyle  tam  vermek mumkun  olmuyor  onun icin  Anglosaksonlarin yaptigi  gibi mesela  Halid  yerine  Khalid  yazarlar  biz de oyle yapalim derim  ve  Annuh  yerine  Annukh  yazalim  anlaminida ,”guzel kokulu bir  bitki”  degil Dag Kekigi   diye  tercume edelim

Basmaca - icin , uzum- kayisi  kurusu  denmis  hayir  uzum  icin degil yalniz  kayisi  yani bizim erik  kurusu  icin denir ..Dut  icin cemic veya  cemis   elma  armut icin de  gakh veya gag   kelimesi  kullanilir…

Bodik:kisa bodur demek elbetde  ama  koy argosunda  cocuk pipisi  anlaminda da  kullanilir  “bodigini keserim senin ..denir

Yazma : basortusu yazilmis  .. eksik ,elbetde  basi  ortmede  kullanilir  ama  genellikle siyah alacali  tonda olan  bir  tulbent  olup  genc kizliga ilk adim  doneminde  ortulur  bizim koyde  ayrica  altina  Tac taklir  Tan  koyunde  takilmaz .

Car  .yazmanin  uzerine  ortulen beyaz  buyuk  tulbenttir.  15-16  yaslarindan itibaren  carlanilir  genellikle.

Enuk-enik :biz de  kedi yavrusu icin kullanilir  Kopek  yavrusu  icin  Koddik  deriz..

Hinisi:  tahtadan olan  yayiktir ,  deri den olana  Tulukh  denir…sut tasimada  kullanilan  deriden yapilma  kaba da  esir  denir …

Dirgen :  yaygin turkce de yaba  demek en az iki  catalli  harman  malzemesi..Tan koyunde  Catal  denir..

Kamukac .bir ucu  boyundurukda  diger ucu   dogen de  olan  baglantiyi saglayici ashap  alet,Tan da  gamige   derler

Sami:  hayvanlari boyunduruga  sabitlemek icin  ,boyundurugun   iki ucunda ,aralikli  acilmis deliklere  ustten  yerlestirilen,  hayvanin  boynunu  icine  alip  alt  uc  kisimlerinden  baglanilan  yay biciminde  bukulmus  disbudakdan yapilan  bir ashap  malzeme  

.

Massa:  tarlada  veya  harmanda  okuz  yonlendirmede  kullanilan  uzun  agac

Modul: massanin ucuna  takilan  kucuk civi gibi cisim.

 

Baca:  dam  demektir yani evin en ust yuzeyi—dam ise  genelde  icinde  yasanilmayan ama ıvir  zivir koymak icin  olan eski ev icin kullanilir  .(burda  yaniliyo olabilirim.)

.

Pikhirik: buda  bugun baca  icin kullandigimiz  sey  duman tahliye   yeri

 

Pagac: eksimemis  hamur

Bisi: eksimis  hamurdan,Zerefet  pagac hamurdan yapilan  peksimet  turu

Purnut:  bizim oranin lahmacunu diyebilirsiniz..

Rapata- irapata  diye  seslendirilir,ekmek  hamurunu  tandira  yapistirmak icin  kullanilan  oval  yastik  seklinde  bir  alet..arapca  raptetmek fiilinden  turedigi  kanaatindeyim

Ahbun:  ahkbun :gubre ,ahkbun topu:  gubre  yigini

Kerme:  tabanda  sertlesmis  katkat olmus  gubre  birkintisi..kerme  tutmak denir..

Gildik: keci koyun pisligi

Cag: tigdan  buyuk sis  den  kucuk  ve  iki  ucuda  fonksiyonel olan metal orgu aleti

Yasmak-  baglama sekli olarak   kullanilirsa  agiz-burun  kapali bas ortunme  sekli,yasmak   tutmak denirse:genellikle  taze  gelinlerin  bir  muddet  damadin  yakini erkeklerle danisikli konusmama  hali-bir  hediye  verilerek  bu hal  sonlandirilir..sesiz  sedasiz   sanki   kus  gibi  oturanlara da  “ ne    o  yasmaklimisin  yoksa   denir.

Gigirik:  egri  gigirikli ucu  egri  demektir.Gigirik Kesilmek-  sogukdan  donmak  uzre  olmak ,beddua  maksatli olarak da  “gigirik kesilesin” denir  donup kalma  bir nevi felc  olasin  demek..

Gogelemek:  gokyuzune  dogru dikmek  firlatmak, futbol  tabiri  olarak  Tanlililar “gogeleme vur  yigen : derler  topu   havaya  dik   yuksekden  oyna sandelleme vur  demektir.

Sihktelemek:- sıkıstırmak  demek   , yine  Tanda   cok  kullanilir  top  oynarken   “sihtele  yigen”  denir.orn:ikili  sihtelemek :ikili sikıstirma

Soykha:  sey demektir  adlandirilamama halinde  kullanilir genellikle  negatif  yuklu  bir  kelime oldugu icin   arkadaslar  kotu  sey  diye  tercume  etmisler  oyle olsa  kotu  soykha ,densuz soykha  denmezdi. Ayagi  vuran  ayakkabi  icinde “ bu  soykha  ayagimi vuruyo”   denir.  Ayrica   argo da  erkeklik  uzvu  manasina  gelecek  sekilde de kullanilir.

 

Benden  simdilik  bu kadar  ,sozlugu  beraber olusturacagiz  hatda  mumkun olsa da  bunlari sesli  sozluk haline  getirebilsek  tum Anadolu  icin  ornek teskil ..ederiz.  Benim, kismen Tan la  yapmaga  calistigim  gibi  diger  koylerle olan  farkliklari  vurgulayacak  mukayeseli bir  calismada  olabilir hatda   Wikipedia  benzeri Kemahpedia adli  ortak bir   acik  sozluk  programi olusturabiliriz.

Arkadaslar   bu  calismalari  kendim icin degil, gelecek kusaklar icin  kulturel bir  kopru olusturmasi  ve  belki de simdiki genclerin, gerek  Dil Bilimin  konusu  olmasindan  Edebiyat ,Halkbilim inde  ilgi  alanina  girmesi  dolayisiylada  Sosyoloji  sahasinda  tez  calismasi  yapmak  isteyenlere      alt yapi  olusturulmasina  katki    teskil etmesinden  ancak mutluluk  duyarim..

Umarim  faydali olur ,sizlerin katkilariyla  daha  guzel  gunlere daha  ozel  calismalar  yapmak  temennisiyle.selam  ve  muhabbetler

 

Dr.yılmaz  cebecioglu

Eskibaglar(postu)

ycebecioglu@gmail.com

Bu haber toplam 4942 defa okunmuştur
Bu habere henüz yorum eklenmemiştir.
Tüm Hakları Saklıdır © 2006 Kemahlilar | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Tel : kemahlilar@gmail.com | Yazılım: CM Bilişim - Tasarım: INVIVA